KHI QUÊ HƯƠNG TRỞ THÀNH MỘT LỚP HỌC

Buổi sáng ở Buôn Ma Thuột, đi qua những con đường còn phảng phất mùi đất đỏ sau cơn mưa, bất chợt nghĩ về một câu hỏi: một đứa trẻ lớn lên giữa Tây Nguyên sẽ biết bao nhiêu về chính vùng đất nuôi mình lớn lên?

Biết cây cà phê nở hoa vào mùa nào chưa chắc đã hiểu vì sao một hạt cà phê Buôn Ma Thuột đi được đến những quán cà phê ở Tokyo, Paris hay New York.

Nhìn thấy những vườn sầu riêng trĩu quả chưa chắc đã từng tự hỏi phần vỏ chiếm một khối lượng rất lớn sau khi ăn sẽ đi về đâu.

Học về quang hợp trong sách giáo khoa chưa chắc đã từng đứng dưới một tán cây, đo độ ẩm của đất, theo dõi cường độ ánh sáng rồi tự hỏi: nếu trời nóng thêm vài độ thì cái cây trước mặt sẽ phản ứng thế nào?

Học về văn hóa dân gian chưa chắc đã từng nghe một đoạn sử thi Ê Đê ngay trên vùng đất sản sinh ra sử thi ấy.

Có lẽ, một nền giáo dục gần gũi nhất bắt đầu từ những điều như vậy. Không chỉ đưa thế giới vào lớp học, mà còn biết đưa lớp học ra với thế giới xung quanh.

Một ngôi trường giữa Tây Nguyên

Trường Tiểu học, THCS và THPT Hoàng Việt chính thức hoạt động từ năm 2016, trên khuôn viên khoảng 10,7 ha tại Buôn Ma Thuột. Đến năm học 2026–2027, nhà trường cho biết có hơn 3.700 học sinh ở 111 lớp, gần 1.200 học sinh nội trú và hơn 260 giáo viên.

Những con số ấy cho thấy quy mô của một cơ sở giáo dục. Nhưng điều gợi suy nghĩ hơn không hẳn nằm ở quy mô. Đó là câu chuyện một ngôi trường nằm giữa một vùng đất đặc biệt sẽ lựa chọn cách giáo dục như thế nào.

Tây Nguyên không thiếu “giáo cụ trực quan”.

Đất đỏ bazan là một bài học về địa chất. Cây cà phê là một bài học về sinh học, nông nghiệp, kinh tế và thương mại quốc tế. Rừng là bài học về hệ sinh thái và biến đổi khí hậu. Một giọt nước là câu chuyện về lưu vực, mùa khô và sinh kế. Cồng chiêng là âm nhạc nhưng phía sau cồng chiêng còn có lịch sử cộng đồng.

Một trái sầu riêng có thể bắt đầu từ Sinh học, đi qua Hóa học, Công nghệ thực phẩm, Kinh tế tuần hoàn rồi kết thúc bằng câu chuyện thị trường Trung Quốc.

Nếu biết kết nối, cả Tây Nguyên có thể trở thành một lớp học khổng lồ.

Khi bài học mọc lên từ đất

Ở Hoàng Việt có một không gian mang tên Vườn thực nghiệm 4.0.

Các lớp THCS và THPT được bố trí những khu vực riêng để trồng và chăm sóc cây phù hợp với chương trình Khoa học tự nhiên và Sinh học. Khối 6 tiếp cận các nhóm thực vật; khối 7 tìm hiểu cây C3, C4, CAM; khối 8 tìm hiểu môi trường và hệ sinh thái; khối 9 sử dụng đậu Hà Lan, ngô, cà chua để tiếp cận di truyền; lên lớp 10, lớp 11, cây trồng tiếp tục được kết nối với công nghệ tế bào, trao đổi chất và những nội dung khoa học khác.

Có một khác biệt rất lớn giữa việc học về một cái cây và học cùng một cái cây.

Học về cây, có thể ghi nhớ khái niệm. Học cùng cây, phải chờ đợi.

Phải quan sát.Phải chăm sóc. Phải phát hiện một chiếc lá đổi màu.

Phải tự hỏi vì sao hôm qua cây còn khỏe mà hôm nay lại héo.

Rồi từ một câu hỏi ấy bắt đầu tìm nguyên nhân.

Đó cũng chính là lúc tư duy khoa học hình thành.

Khu vườn còn tích hợp cảm biến IoT để thu thập thông tin như nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng; sử dụng công nghệ để phân tích điều kiện sinh trưởng, điều khiển tưới và hỗ trợ học sinh tiếp cận lập trình.

Nhìn ở góc độ ấy, AI không còn là một chương trình nằm trong chiếc máy tính. AI bước ra khu vườn.

Dữ liệu không còn là một bảng số khô khan. Dữ liệu trở thành độ ẩm của miếng đất dưới chân.

Công nghệ không thay học sinh chăm cây. Công nghệ giúp học sinh hiểu cái cây sâu hơn.

Và biết đâu, từ khu vườn nhỏ trong trường hôm nay sẽ hình thành một câu hỏi lớn hơn ngày mai: Liệu có thể dùng cảm biến và AI để giúp một vườn cà phê Tây Nguyên sử dụng ít nước hơn?

Một câu hỏi như vậy đáng giá hơn rất nhiều câu trả lời có sẵn.

Từ một cái vỏ sầu riêng

Có một chi tiết nhỏ nhưng gợi nhiều suy nghĩ.

Năm học 2025–2026, hai học sinh của trường thực hiện dự án nghiên cứu chế tạo vật liệu sinh học giả da dựa trên hemicellulose và cellulose nanofiber từ vỏ sầu riêng. Dự án đạt Giải Nhì tại Cuộc thi nghiên cứu khoa học kỹ thuật cấp quốc gia và sau đó được nhà trường công bố đạt Huy chương Vàng tại WICO 2026 ở Seoul.

Điều đáng nói không chỉ là một giải thưởng. Điều thú vị nằm ở chỗ: một thứ thường bị xem là phế phẩm đã trở thành đề tài nghiên cứu của học sinh.

Đó chính là điểm khởi đầu của tư duy kinh tế tuần hoàn.

Người này nhìn thấy một đống vỏ sầu riêng.

Người khác nhìn thấy cellulose.

Người khác nữa nhìn thấy vật liệu.

Một doanh nhân có thể nhìn thấy sản phẩm.

Một nhà thiết kế có thể nhìn thấy một chiếc túi.

Một người làm môi trường nhìn thấy khả năng giảm chất thải.

Còn một học sinh bắt đầu bằng câu hỏi: “Có thể làm gì khác với thứ này?”

Giáo dục đổi mới sáng tạo đôi khi không bắt đầu bằng những phòng thí nghiệm thật lớn. Nó bắt đầu bằng việc tập cho trẻ em nhìn một thứ quen thuộc bằng một đôi mắt khác.

Tây Nguyên có cà phê. Có sầu riêng. Có hồ tiêu. Có mắc ca. Có cây rừng. Có rất nhiều phụ phẩm nông nghiệp.

Nếu mỗi loại phụ phẩm trở thành một câu hỏi nghiên cứu, từ vỏ cà phê, vỏ sầu riêng, cành tỉa, lá cây đến nước thải trong chế biến, thì bao nhiêu đề tài khoa học có thể được hình thành?

Và biết đâu, trong hàng trăm câu hỏi nhỏ hôm nay lại có một vài doanh nghiệp khởi nghiệp xanh của Tây Nguyên ngày mai.

Học văn hóa ngay trên miền văn hóa

Một hướng đi khác của Hoàng Việt là xây dựng không gian giới thiệu văn hóa Ê Đê, từ âm nhạc, trang phục, ẩm thực, phong tục, nghi lễ đến sử thi và hệ sinh thái Tây Nguyên.

Điều ấy lại gợi ra một câu hỏi khác. Một học sinh ở Tây Nguyên sẽ hiểu Đam San khác gì một học sinh chỉ đọc Đam San qua vài trang sách?

Nếu được nghe tiếng cồng chiêng.

Nếu được gặp một nghệ nhân.

Nếu được bước vào nhà dài.

Nếu được nghe người Ê Đê kể câu chuyện của chính cộng đồng mình.

Nếu được dùng công nghệ số để phục dựng một hiện vật, số hóa một câu chuyện hoặc xây dựng một bảo tàng ảo. Khi đó, di sản không còn là thứ nằm phía sau lớp kính. Di sản trở thành chất liệu sáng tạo.

Cũng trong năm học 2025–2026, học sinh Hoàng Việt có một dự án khác về phục hồi số hóa hình ảnh di sản văn hóa và tích hợp bảo tàng ảo tương tác, đạt Giải Ba cuộc thi khoa học kỹ thuật cấp quốc gia và được trường công bố đạt Huy chương Vàng WICO 2026.

Một bên là vỏ sầu riêng. Một bên là di sản.

Tưởng như hai câu chuyện chẳng liên quan. Nhưng lại gặp nhau ở một điểm: học sinh được tập nhìn những nguồn lực có sẵn quanh mình bằng tư duy mới.

Đừng để quê hương chỉ là địa chỉ của trường>

Một ngôi trường có thể tọa lạc ở Buôn Ma Thuột nhưng chưa chắc Tây Nguyên đã thực sự bước vào chương trình giáo dục của ngôi trường ấy.

Đây có lẽ mới là câu chuyện đáng nghĩ.

Nếu học về quang hợp, sao không học từ cây cà phê?

Nếu học về chuỗi giá trị, sao không lần theo hành trình một hạt cà phê từ nông trại đến quán?

Nếu học Hóa học, sao không tìm hiểu quá trình lên men, rang và những hợp chất tạo nên hương cà phê?

Nếu học Sinh học, sao không cùng người nông dân tìm hiểu một cây sầu riêng bị vàng lá?

Nếu học kinh tế tuần hoàn, sao không bắt đầu từ vỏ cà phê, vỏ sầu riêng?

Nếu học địa lý, sao không khảo sát đất đỏ bazan, nguồn nước và những thay đổi của cảnh quan Tây Nguyên?

Nếu học văn hóa, sao không gặp nghệ nhân Ê Đê?

Nếu học công nghệ, sao không số hóa một câu chuyện của buôn làng?

Và nếu học khởi nghiệp, sao không thử trả lời câu hỏi:

Tây Nguyên đang có vấn đề gì cần thế hệ trẻ giải quyết?>

Khi ấy, bài học không còn chia cắt thành Sinh học, Hóa học, Địa lý, Công nghệ, Văn học hay Tin học.

Một vấn đề thực tế tự nó đã là liên môn.

Một cây cà phê không biết mình thuộc môn Sinh học.

Một dòng sông không biết mình thuộc môn Địa lý.

Một vỏ sầu riêng cũng không biết mình thuộc Hóa học hay Công nghệ vật liệu.

Chỉ có cách con người tổ chức việc học mới chia thế giới thành từng môn.

Trong khi cuộc sống vốn luôn liền mạch.

Từ “dạy cái gì?” đến “để học sinh làm được gì?”>

Năm học 2026–2027, Trường Hoàng Việt đưa ra thông điệp: “Thay đổi cách dạy để học sinh thay đổi cách học”, trong đó nhấn mạnh việc để học sinh hiểu, được làm, được phản hồi và từng bước chịu trách nhiệm cho việc học của mình.

Có lẽ đây cũng là một chuyển động chung mà giáo dục đang cần.

Từ câu hỏi: “Thầy cô đã dạy hết bài chưa?” sang: “Học sinh đã hiểu được gì?”

Rồi xa hơn: “Học sinh làm được gì với điều đã học?”

Và xa hơn nữa: “Học sinh có nhận ra một vấn đề của cuộc sống và tự mình tìm cách giải quyết hay không?”

Một đứa trẻ nhớ đúng định nghĩa về kinh tế tuần hoàn là tốt. Nhưng một đứa trẻ nhìn thấy đống vỏ sầu riêng rồi tự hỏi làm sao biến nó thành vật liệu mới còn thú vị hơn.

Biết AI là gì là cần thiết. Nhưng biết dùng AI và cảm biến để chăm một khu vườn mới là bước tiếp theo.

Biết sử thi Ê Đê là di sản rất quý. Nhưng biết sử dụng công nghệ để kể lại di sản ấy cho thế hệ mình lại mở thêm một cánh cửa.

Để mỗi đứa trẻ biết mình lớn lên từ đâu>

Giáo dục luôn hướng trẻ em về tương lai. Nhưng muốn đi thật xa, có lẽ một đứa trẻ cũng cần biết mình đang đứng trên vùng đất nào.

Tây Nguyên không chỉ cần những người trẻ giỏi toán, giỏi ngoại ngữ, giỏi công nghệ. Tây Nguyên cần những người trẻ hiểu đất Tây Nguyên, hiểu rừng Tây Nguyên, hiểu nước Tây Nguyên, hiểu cây cà phê, cây sầu riêng, hiểu văn hóa bản địa và rồi dùng khoa học, công nghệ, kinh tế, nghệ thuật để tạo thêm giá trị cho tất cả những điều ấy.

Một ngày nào đó, một học sinh Hoàng Việt có thể sang một trường đại học rất xa. Có em trở thành kỹ sư. Có em làm nhà khoa học. Có em trở thành doanh nhân. Có em chẳng làm gì liên quan đến nông nghiệp.

Điều ấy không quan trọng. Điều đáng quý là khi rời khỏi mái trường, trong hành trang của mỗi em vẫn có một chút màu đỏ của đất bazan, một mùi hoa cà phê, một nhịp cồng chiêng, một câu hỏi từng được đặt ra dưới bóng cây trong vườn thực nghiệm. Bởi giáo dục không chỉ giúp một con người biết mình sẽ đi đâu. Giáo dục còn giúp con người hiểu mình đã đi ra từ đâu.

Và biết đâu, khi quê hương trở thành một phần của lớp học, đến một ngày chính những học sinh ấy lại trở về biến quê hương thành nơi tốt đẹp hơn. Khi ấy, ngôi trường không chỉ nằm trên một vùng đất.

Cả vùng đất đã bước vào trong ngôi trường.

Đắk Lắk, ngày 16 tháng 9 năm 2026

Lê Minh Hoan